Trump yönetimi, yapay zeka ile artan enerji talebini karşılamak amacıyla küçük nükleer reaktörlerin kullanımını artırmayı hedefliyor. Ancak, bu süreçte yüksek seviyedeki radyoaktif atıkların yönetimi için geleneksel bir çözüm olarak derin yeraltı depolarına gömülme seçeneği öne çıkıyor.
Reuters’ın haberine göre, bu durumun ciddi bir sorun yarattığı ifade ediliyor. Böylesi bir “çok derin çukur” henüz mevcut değil. ABD genelindeki nükleer santraller ve diğer tesislerde geçici olarak depolanan yaklaşık 100 bin ton radyoaktif atık, her yıl artmaya devam ediyor.
Washington’dan Yeni Bir Teklif
Bu sorunun üstesinden gelebilmek için ABD yönetimi, eyaletlere cazip bir teklif sunuyor. Enerji Bakanlığı (DOE), geçtiğimiz hafta yayımladığı öneriyle, eyaletlerden kullanılmış nükleer yakıt için kalıcı jeolojik depolama tesislerine ev sahipliği yapmalarını istiyor.
Bu tesislerin, yeni nükleer reaktörler, atık yeniden işleme merkezleri, uranyum zenginleştirme tesisleri ve veri merkezlerini de kapsayan geniş bir kampüsün parçası olması planlanıyor.
DOE’nin yayımladığı “bilgi talebi” (RFI), politikada önemli bir dönüşümün habercisi niteliğinde. Nükleer enerjiyi genişletme hedefi, kalıcı atık çözümü ile birlikte ele alınacak ve karar süreci yerel topluluklara bırakılacak. DOE Nükleer Enerji Ofisi’ne göre, bu kararlar on milyarlarca dolarlık yatırım ve binlerce yeni istihdam fırsatı yaratacak.
‘Havuç ve sopa’ Yaklaşımı
ABD Nükleer Düzenleme Komisyonu’nun (NRC) eski yetkililerinden Lake Barrett, bu durumu şu sözlerle özetliyor:
“Bu paket, istenmeyen bir atık tesisinin etrafında büyük ekonomik teşvikler sunmak anlamına geliyor.”
Barrett, Utah ve Tennessee gibi eyaletlerin nükleer yatırımlara ilgi gösterdiğini belirtiyor.
Eyaletlerin tekliflere yanıt vermeleri için 60 günlük bir süre bulunuyor.
Trump’ın Hedefi: Nükleer Kapasiteyi Dörde Katlamak
Başkan Donald Trump, yapay zeka destekli veri merkezleri ve elektrikli ulaşımın artan enerji ihtiyacını göz önünde bulundurarak, ABD’nin nükleer enerji kapasitesini 2050 yılına kadar 400 gigavata, yani dört katına çıkarmayı hedefliyor.
Bu hedef doğrultusunda DOE, 2025’te 11 yeni gelişmiş nükleer reaktör tasarımının hızlandırılmış lisans sürecine alınacağını duyurdu ve bu yıl 4 Temmuz’a kadar üç pilot reaktörün inşasını planlıyor.
Ancak, kamuoyunun nükleer enerjiye desteği, büyük ölçüde atıkların derin yer altına güvenli bir şekilde gömülebileceği vaadine bağlı olarak şekilleniyor.
Yucca Mountain Deneyimi
ABD, kalıcı atık deposu arayışına 1983 yılında başlamış ve 1987’de Nevada’daki Yucca Mountain bölgesini hedef olarak belirlemiştir. Ancak, Nevada milletvekillerinin güvenlik endişeleri ve turizm sektörüne olası etkileri nedeniyle proje, Barack Obama yönetimi tarafından 2010 yılında durdurulmuştur. Bu süreçte yaklaşık 15 milyar dolar harcama yapılmıştır.
ABD, İngiltere, Kanada, Çin ve İsveç gibi ülkeler, küçük modüler reaktörleri (SMR) nükleer enerjinin geleceği olarak değerlendiriyor. Bu reaktörlerin fabrikalarda üretilip sahada hızlı bir şekilde kurulması hedefleniyor.
Uzmanlar, SMR’lerin atık sorununu çözmediğini ifade ediyor. 2022 yılında yayımlanan bir akademik çalışmaya göre, birçok SMR tasarımı, üretilen elektrik başına mevcut büyük reaktörlerle aynı veya daha fazla atık üretiyor.
Worcester Polytechnic Institute’tan Prof. Seth Tuler, bu yaklaşımı sert bir dille eleştiriyor:
“Sistemin tamamı düşünülmeden geliştirilen tasarımlar, uzun vadede güvenli ve etkin bir atık yönetimini ciddi şekilde riske atıyor.”
Kalıcı Depo: Küresel Bir Sorun
ABD, Kanada ve Avrupa’daki nükleer atıkların büyük bir kısmı santral sahalarında geçici olarak depolanmaktadır. ABD’deki 90’dan fazla reaktör, her yıl yaklaşık 2 bin ton yeni atık üretmektedir.
2024 sonu itibarıyla, ABD’li vergi mükellefleri, şirketlerin atık depolama tazminatı olarak 11,1 milyar dolar ödeme yapmış olacak.
Dünyada kalıcı depo konusunda en ileri düzeyde olan ülke Finlandiya’dır. Olkiluoto’daki tesis, uzun yıllar süren hazırlıkların ardından ticari faaliyete geçmeye hazırlanıyor. İsveç, Kanada, İsviçre ve Fransa da benzer projeler üzerinde çalışırken, İngiltere ise hedefini 2050’lerin sonuna koymuş durumda.
İngiltere’de Dounreay nükleer sahasının temizliği, atık yönetimi zorlukları nedeniyle 2033’ten 2070’lere ertelendi. Bu bölgedeki bazı nükleer sahalar, altyapıları hazır olduğu için veri merkezi projelerine aday gösterilse de, radyoaktif kalıntılar ciddi bir sorun teşkil etmeye devam ediyor.
Uzmanlar, nükleer enerjinin geleceğinin yalnızca yeni reaktörlerin inşasına değil, aynı zamanda atıkların kalıcı ve güvenli bir şekilde bertaraf edilmesine bağlı olduğunu vurguluyor. Aksi takdirde, geçici çözümler, uzun yıllar sürecek yeni krizlerin kapısını aralayabilir.
Kaynak: Gazete Oksijen
