Büyükada’nın kuzey kesiminde, 164 metrelik bir zirve yükseliyor. Hristos Tepesi, İsa Tepesi veya Manastır Tepesi olarak adlandırılan bu tepe üzerinde, 20 bin metrekarelik bir alan kaplayan ve 206 odası ile 103 metre yüksekliğe sahip olan tarihi bir yapı bulunuyor. Bu yapı, dünyanın en büyük ahşap bina unvanına sahip olan Büyükada Rum Yetimhanesi. Uzun bir süre, yani 61 yıl kapalı kalan ve kötü bir durumda bulunan bu tarihi bina, nihayet yeniden işlev kazandırılacak. Geçtiğimiz salı günü Patrikhane’nin mülkü olan yetimhanenin turizm amaçlı olarak açılması yönünde bir karar alındı.
Pera Palas’tan Prinkipo Palas’a
Yetimhaneden önce “Prinkipo Palas” olarak bilinen bu yapı hakkında pek çok efsane bulunmakta. Gerçekleştirilen anlatılar, binanın sahibi olarak “bir Fransız şirketi”ni işaret ediyor. 1872 yılında kurulan Compagnie Internationale des Wagons-Lits, 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında lüks demir yolu taşımacılığının öncüsü konumundaydı. Belçikalı mühendis Georges Nagelmackers tarafından kurulan bu Paris merkezli firma, meşhur Orient Express hattını işletmekteydi. Ayrıca, 1894 yılında büyük şehirlerde lüks oteller zinciri kurmak amacıyla Compagnie Internationale des Grands Hôtels adında bir iştirak oluşturdu. Bu zincirin en bilinen oteli ise İstanbul’daki Pera Palas olarak kaydedildi. Kaynaklar, büyük ada Rum Yetimhanesi’nin temellerinin de bu şirket tarafından atıldığını bildirmektedir.
Padişah onaylamayınca yetimhane oldu
Yazar ve tarihçi Jak Deleon, Büyükada Anıtlar Kitabı’nda Prinkipo Palas’ın inşasının 1898 yılında tamamlandığını ifade ediyor. Ancak içindeki kumarhane nedeniyle II. Abdülhamid’in onayını alamadığından, bina hiçbir zaman faaliyete geçemedi. O dönem boş durumda olan oteli banker Leonidas Zarifi’nin eşi Eleni Zarifi satın alarak, Patrikhane’ye yetimhane yapılması şartıyla bağışladı. 1853 yılında Balıklı Rum Hastanesi Kompleksi içerisinde kurulan Rum Yetimhanesi, 1903 yılında Büyükada’ya taşındı. 21 Mayıs 1903 tarihinde yapılan açılışta Patrik III. İoakim, II. Abdülhamid’e yetimlerin duyduğu minneti bildiren bir telgraf gönderdi. Padişah, yetimhaneye 146 altın bağışlamanın yanı sıra, kurumun tüm vergilerden muaf tutulmasını ve günlük 7.5 okka et ile ekmek ihtiyaçlarının karşılanması talimatını verdi. O dönemde, yetimhanenin tiyatro salonunda bir sinema makinesi de bulunuyordu. 1927’ye kadar marangozhane ve demirci atölyesi gibi zanaat atölyeleri burada hizmet vermekteydi. I. Dünya Savaşı sırasında bina, Kuleli Askeri Lisesi öğrencilerini barındırdı ve işgal döneminde Beyaz Rus göçmenlere ev sahipliği yaptı. 1942 yılında Heybeliada’daki Rum Kız Yetimhanesi’nin kapanmasıyla, Büyükada Rum Yetimhanesi karma bir yapıya büründü.
1995’te VGM el koydu
1963-1964 yıllarında Kıbrıs’ta gerilimlerin arttığı bir dönemde, 21 Nisan 1964 tarihinde Büyükada Rum Yetimhanesi’nin kapısı mühürlendi. O dönemde yetimhanede yaşayan 177 çocuk, adadaki kiliselerde ve manastırlarda barınmaya yönlendirildi. Bu olay sonrası süreç, vakfın ve Patrikhane’nin bina üzerindeki haklarını kaybetmesiyle devam etti. 1992 yılında Dr. Mehmet Alper ve Prof. Dr. Berrin Alper, binada rölöve ve restorasyon çalışmaları gerçekleştirdi. Büyükada Rum Erkek Yetimhanesi Vakfı, binayı otel olarak işletmek amacıyla 50 yıllığına kiralamak için anlaşma sağladı, ancak Vakıflar Genel Müdürlüğü (VGM) bu durumu engelledi. 1995 yılında, vakfın yönetimi VGM tarafından görevden alındı ve mal varlıklarına el konuldu. 1997’de açılan yürütmenin durdurulması davası ise aleyhte sonuçlandı.
“20 milyon euro bütçe lazım”
1999 yılında VGM, binanın tapuda Patrikhane’ye tescili için dava açtı. Üç yıl sonra bu dava, binanın VGM adına tescillenmesiyle sonuçlandı. Patrikhane, 2005 yılında yetimhanenin mülkiyetiyle ilgili olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurdu. AİHM, 2008 yılında binanın mülkiyetinin Patrikhane’ye verilmesine karar verdi. 2010 yılında, sekiz yıllık bir süreçten sonra bina Patrikhane’ye iade edildi. Bu süreçte yetimhanede teknik etütler başlatmak amacıyla İBB iştiraklerinden BİMTAŞ ile rölöve ve restitüsyon çalışmaları 2020 yılında başladı. BİMTAŞ Genel Müdür Yardımcısı Nazım Akkoyunlu, restorasyon için yaklaşık 20 milyon euro bütçeye ihtiyaç olduğunu belirtti. Son toplantıda alınan karar, yetimhanenin bir otel olarak İstanbul’a kazandırılması yönündeydi.
İzin için görüşme aşamasında
Türkiye’deki 167 azınlık vakfını temsil eden Cemaat Vakıfları’nın 2009-2017 yılları arasında temsilciliğini yürütmüş olan, Büyükada Rum Yetimhanesi Restorasyon Projesi Koordinatörü Laki Vingas, Patrikhane toplantısına katılan kişilerden biriydi. Vingas, yapmaları gerekenlerin acilen bir komisyon oluşturmak olduğunu vurgulayarak, “Yetimhane binasında yatırımı üstlenecek operatör bulunana kadar bir komisyon oluşturulmalı. İçinde hukukçular ve teknik alanda uzman kişilerin yer alacağı bu ekip, imar ve restorasyon konusundaki tüm detayları tamamlamalı. Şu anda devlet yetkilileriyle izinler hakkında görüşme aşamasındayız. Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu’nun bir imar durumunda izin vermesi gerekiyor.” şeklinde konuştu.
“Yetimhane hayata dönmeli”
“Yetimhane binası hem estetik hem de coğrafi açıdan oldukça güzel bir konumda. Ancak adadaki ulaşım ve maliyet açısından bu yapının bakımı ve yatırımı zorlu olabiliyor. Proje herkesin kolaylıkla üstlenebileceği bir iş değil. Yine de umutluyuz. Umarız ki bu yer, İstanbullulara ve Adalılara geçmişle bugünü bir araya getiren bir biçimde kazandırılır. Bu durum çok üzücü. Rum toplumu için bu yetimhane, bir bellek mekanıdır. Yaklaşık 6 bin çocuğun yetişip meslek edindiği, yuva bellediği bir yer. Bu nedenle tarihi bir öneme sahip. 20. yüzyıl Rum toplumu için oldukça zor bir dönemdi ve yetimhane bu sorumluluğu üstlendi. Artık normalleşme sürecine girme zamanı, yetimhane de yeniden hayat bulmalı.”
İlk yılları muğlak
2022 yılında yetimhane ile ilgili rölövelerin oluşturulduğunu ve içindeki küçük bina için inşaat ruhsatı alındığını belirten Vingas, sözlerine şöyle devam etti: “Bugün bina daha kötü durumda ancak rölövelerin varlığı ve bu konulardaki ilerleme restorasyon için oldukça önemli. Artık elimizde çizim, fotoğraf, drone çekimleri ve birçok belge mevcut. Restorasyon için önemli bir birikimiz bulunuyor. Umuyorum ki en kısa sürede bir anlaşmaya varılır ve inşaat aşamasına geçilir.” Vingas, 1903’te yetimhaneye dönüşene kadar bina hakkında net bir bilginin olmadığını dile getirerek, “Önceki döneme dair farklı görüşler var. Binanın orijinal projesi elimizde yok. O yıllar biraz belirsiz. Neden bu kadar büyük ve iddialı bir bina inşa edildi? Başta inşaat izni neden verildi, ama işletme ruhsatı neden onaylanmadı? Mimarı da Pera Palas’ın mimarı olarak bilinen Alexandre Vallaury olduğu söyleniyor fakat bunun kesin delili yok.” ifadesinde bulundu.
