Lara Jakes ve Boryana Dzhambazova / New York Times
Sekiz hafta önce, Bulgaristan Merkez Bankası’nın önündeki kaldırımlar, son beş yıl içinde 10 farklı hükümetin görev yaptığı ülkede yeni bir liderlik talep eden on binlerce protestocu ile dolup taşıyordu. Ancak geçtiğimiz cumartesi günü, Bulgaristan için nesiller boyunca süregelen en önemli kültürel değişimlerden birinin eşiğinde, bankanın kapısı önünde sadece sessizce bekleyen küçük bir grup insan vardı.
Bu gün, Bulgaristan’ın 1880’lerden bu yana kullandığı para birimi olan leva, euroya geçişin son günüydü. Uzun zamandır beklenen bu değişim, kamuoyunu ikiye böldü. Levalarını euro ile değiştirmek için sıraya girenler arasında, yeni para birimini destekleyenler olduğu gibi, tarihleriyle vedalaşmanın hüznünü yaşayanlar da vardı.
‘Duygusal nedenler nedeniyle biraz leva sakladım’
79 yaşındaki Aneta Petelkova, “Hayatım boyunca bunu kullandım. Bu yüzden, tamamen duygusal nedenlerle, son ana kadar evimde biraz leva sakladım,” dedi. “Çok güzeller, gerçekten çok estetikler. Euro ise daha kağıt gibi hissettiriyor.”
23 yaşındaki Nikolay Bagdatov ise evinden ve arabasından topladığı yaklaşık 12 kilo ağırlığındaki leva madeni paralarla dolu çantalar taşıyordu. “Euro, leva, denari ya da dolar umurumda değil; önemli olan ekonominin işlemesi,” şeklinde konuştu.
Siyasi belirsizlik
Para birimi değişikliği, Avrupa Birliği’nin en yoksul ülkelerinden biri olan Bulgaristan için kritik bir döneme denk geldi. Cumhurbaşkanı üç hafta önce görevinden ayrılırken, Başbakan da aralık ayında hükümetine yönelik yolsuzluk suçlamaları ve planlanan vergi artışlarına karşı kamuoyundaki tepkiler nedeniyle istifa etti. Yeni hükümeti belirleyecek seçimlerin ne zaman yapılacağı ise henüz belirsizliğini koruyor.
Euroya geçiş, Bulgarlar arasında tüketici fiyatlarının en azından geçici olarak artacağı endişesini de beraberinde getiriyor. Bu durum, para birimi değişimlerinde sıkça karşılaşılan bir durum. Ancak ülkedeki sürekli siyasi çalkantı, bu endişelerin bir kısmını gölgede bıraktı.
“Bu, ortada hiçbir şey yokken yaşanan bir değişim daha gibi,” diyen Coffee Syndicate adlı kafenin ortağı Velimir Bachev, işletmesinin Bulgaristan Merkez Bankası ile parlamento binası arasında, protestoların yapıldığı meydana baktığını söyledi.
Çifte fiyat etiketleri ve günlük yaşam
Bachev’in arkasındaki duvarda, cappuccino, espresso ve diğer içeceklerin fiyatları hem leva hem de euro cinsinden yazılıydı. Bu uygulama, müşterilerin alışmasını sağlamak ve işletmelerin fiyatları yukarı yuvarlamasını önlemek amacıyla gelecek ağustos ayına kadar zorunlu kılındı.
Bachev, müşterilerinin çoğunun kredi veya banka kartıyla ödeme yaptığını ve bunun geçişi kolaylaştırdığını belirtti. Ancak son bir ayda, bankalarda euro sıkıntısı yaşandığı için nakit ödeme yapan müşterilere para üstü vermekte zorlandıklarını dile getirdi. Bazı müşterilerin ise euro ve leva karışımıyla ödeme yapmak istemesi işleri daha da karmaşık hale getirdi.
Bachev konuyla ilgili şöyle diyor:
‘Bazen müşteriler bizi döviz bürosu gibi görüyor,” dedi. “Bir fincan kahve için 100 leva ile geliyorlar ve euro olarak para üstü bekliyorlar.’
Rakamlarla geçiş süreci
Bulgaristan, euroyu 1 Ocak’ta resmen yürürlüğe koydu ve levain dolaşımdan çıkarılması için bir aylık bir geçiş süresi tanıdı. Değişimden önceki son iş günü olan cuma itibarıyla, levaların yaklaşık yüzde 75’i dolaşımdan çekildi ve yerini 6,1 milyar euro aldı.
Bulgaristan Merkez Bankası’nın verilerine göre, yaklaşık 7,7 milyar leva yani yaklaşık 4 milyar euro hâlâ dolaşımdaydı.
Bir euro, sabit kur nedeniyle yaklaşık iki leva karşılık geliyor. Bu kur, neredeyse 30 yıldır değişmeden uygulanıyordu. Ekonomistler, bu nedenle geçişin ani fiyat dalgalanmalarına veya enflasyon sıçramalarına yol açmaması gerektiğini, hatta döviz çevirme maliyetlerinin ortadan kalkmasıyla ticaret ve turizm için maliyetleri düşürebileceğini belirtiyor.
‘Korkular hızla aşılıyor’
Bulgaristan Euro Koordinasyon Merkezi Başkanı Vladimir Ivanov, “İnsanlar geçiş sırasında sorun yaşanacağını düşünüyordu ama bu korkular oldukça hızlı aşıldı,” dedi.
Ülke genelinde yapılan yaklaşık 6 bin denetimde, işletmelerin yalnızca yüzde 8’inin kurallara uymadığı tespit edildi. İhlallerin çoğu küçük işletmelerde ve kırsal alanlarda görüldü. Tekrar eden ihlallerde 100 bin euroya kadar para cezası uygulanabiliyor.
Muhalefet, şüpheler ve gözyaşları
Euroya geçişin diğer ülkelerde enflasyonu artırdığı ve ekonomik durgunluk getirdiği algısı, Bulgaristan’da şüpheleri artırdı. Aşırı sağcı siyasetçiler ve komplo teorisyenleri de euro karşıtı söylemleri körükledi.
44 yaşındaki bal üreticisi Veselka Deneva, “Euroya kesinlikle karşıyım,” diyerek, fiyatların zaten son bir yılda arttığını belirtti. “Leva’yı özleyeceğim,” dedi ve gözleri doldu. “Geri gelmesini umuyorum.”
Enflasyona etkisi nasıl oldu?
Sofya merkezli Piyasa Ekonomisi Enstitüsü’nden kıdemli araştırmacı Petar Ganev, Bulgaristan’da euroya geçişin yaşandığı ocak ayında aylık enflasyonun yüzde 0,7 olduğunu açıkladı. Bu oran, geçen yılın aynı dönemine göre daha düşük.
Ganev, kamuoyundaki karşıtlığın eurodan ziyade geçişin zamanlamasına odaklandığını vurgulayarak süreci dişçiye gitmeye benzetti:
“Uzun vadede gitmen gerektiğini bilirsin ama randevu yarınsa, ertelemek istersin.”
Küçük sorunlar elbette var
Öte yandan bazı aksaklıklar hala devam ediyor. 52 yaşındaki Vladimir Dimitrov, cumartesi günü Merkez Bankası’na giderek, inşaat işi karşılığında aldığı 2002 basımı 500 euroluk banknotu bozdurup bozduramayacağını öğrenmek istedi. Yerel bankalar, banknotun çok eski olduğu gerekçesiyle işlemi reddetti.
Ancak, değişimden rahatsız olmadığını belirten Dimitrov, “Seyahat ederken daha kolay olacak,” şeklinde değerlendirmelerde bulundu.
Euro bölgesinin 21. üyesi
Bulgaristan, euroyu kabul eden 27 AB ülkesi arasında 21’inci ülke olma unvanını kazandı. Ülke, euro bölgesine katılmak için 2018’de başvurmuş ve nihai onayı geçen temmuzda almıştı.
Levasız geçen yaklaşık 145 yılın ardından ilk pazar günü Sofya’ya yağan hafif kar, endişeleri biraz olsun giderdi. Rainbow Factory adlı mekanda, İtalyan turistler ve yerel halk kartla ödeme yapmayı tercih etti. Da
